Wizualność towarzyszyła antropologii od zawsze...

choć jej status ulegał też zmianie. Rysunki, fotografie bywały koniecznym uzupełnieniem opisów, kiedy jeszcze dyscyplina do opisów się w sporej mierze sprowadzała. Pierwszy zapis etnograficzny powstał tuż po tym, jak bracia Lumière przedstawili światu swój wynalazek. W roku 1895 Fèlix-Louis Regnault sfilmował garncarza z Afryki Zachodniej, notabene w czasie wystawy etnograficznej w Paryżu…

Wraz z postępującą teoretyzacją dyscypliny następował spadek zainteresowania przedstawieniem badanej przez antropologów Inności (czy szerzej kultury) za pomocą obrazów, fotografii, filmu... Claude Lévi-Strauss w jednej ze swoich najsłynniejszych książek negatywnie odniósł się przecież do albumów fotograficznych, filmu, pokazu slajdów ("Nie pobudzają one… zmysłu krytycznego"). Paradoksalnie ową książkę będącą przecież również relacją z podróży zaczyna od słów: "Nienawidzę podróży i podróżników". Jak widać kłopotliwa kwestia, jak się oddzielić od "innych", ludzi spoza dyscypliny, zajmowała antropologów niemal od zawsze… i to zajmowała również tych największych… Warto pamiętać, że ów – jak go nazwała Susan Sontag – bohater kulturowy ("Anthropologist as a Hero") robił znakomite zdjęcia, których albumowa wersja – co ciekawe – ujrzała światło dzienne dopiero w latach dziewięćdziesiątych…

Paradoks wizualności wiąże się przecież również z tym, że kiedy oparty w dużej mierze na wizualności pozytywistyczny paradygmat w nauce upadł już (niemal) całkowicie, jednocześnie wizualność zaczęła wracać do łask. Być może właśnie zbyt łatwe skojarzenie nauki z ilustracyjnością działało tu negatywnie. Od późnych lat sześćdziesiątych zaczyna się powrót zainteresowania wizualnością na uniwersytetach zachodnich. Trudno tu szukać unilinearności. Gwiazda Jeana Roucha (Francja) wzrastała stopniowo od późnych lat pięćdziesiątych. W Polsce skromne, choć także frapujące filmy Jacek Olędzki zaczyna tworzyć również pod koniec lat pięćdziesiątych. W latach sześćdziesiątych w warszawskim muzeum etnograficznym zaczynają powstawać dokumentalne zapisy Piotra Szackiego, Krzysztofa Chojnackiego i Lecha Mroza (by tylko ich tu wymienić). Warto też wspomnieć o Andrzeju Różyckim… Cenione, ale i omijane… bo co z tym dalej zrobić, jak o tym mówić, jak dodać do "innej" (prawdziwej! – bo zwerbalizowanej) wiedzy… Czy film może być dziełem etnograficznym na miarę poważnej książki, czy tylko skromnym do niej dodatkiem…

W ramach laboratorium etnograficznego "Wizualność w kulturze" studenci zmierzyli się z wcale niełatwym zadaniem badania różnych przejawów wizualności we współczesnej kulturze. Zagadnienia przez nich poruszane można pogrupować w cztery duże bloki tematyczne: dom, fotografia i film, reklama, telewizja. Podjęli także wyzwanie, jakim jest prezentacja wyników ich badań w formie interaktywnej. Wykroczyli tym samym poza ramy, jakie wyznacza tradycyjnie pojmowana monografia czy praca naukowa.

Sławomir Sikora